De muzikale post van Arjan van Baest

Alphons Diepenbrock

Op 5 april van dit jaar is het 100 jaar geleden dat Alphons Diepenbrock overleed. Hij werd geboren op 9 september 1862 in een katholiek gezin. Hoewel hij goed piano, orgel en viool speelde en het liefst componist en dirigent wilde worden, zagen zijn ouders toch een wat andere toekomst voor hem. Diepenbrock volgde daarom zijn andere grote passie en ging klassieke talen studeren aan de Universiteit van Amsterdam. In zijn studietijd verdiepte Diepenbrock zich in muziektheorie. Met een klein studentenkoor voerde hij muziek uit van Palestrina en Sweelinck, en hij bestudeerde de muziek van Wagner aan de hand van klaveruittreksels. In deze tijd componeerde Diepenbrock zijn eerste werken, waaronder een ‘Academische Feestmarsch’ (1882).

Na zijn afstuderen werd Diepenbrock docent klassieke talen aan het gymnasium in ’s-Hertogenbosch. Daar schreef hij de monumentale ‘Missa in die festo’ voor tenor, dubbel mannenkoor en orgel. In 1895 keerde Diepenbrock terug naar Amsterdam, waar hij zich vooral ging bezighouden met het schrijven van essays over muziek, schilderkunst, literatuur, taal en politiek. Diepenbrock ging ook verder met componeren. Zijn werk werd opgemerkt door Willem Mengelberg, die verschillende composities van Diepenbrock in première bracht met het Concertgebouworkest, en Gustav Mahler. Tussen hen ontwikkelde zich een hechte vriendschap, en toen Diepenbrock het Concertgebouworkest mocht dirigeren in eigen werk programmeerde hij ook werken van Mahler en Debussy – volgens Diepenbrock de belangrijkste vernieuwers van die tijd.

Willem Mengelberg - Gustav Mahler - Alphons Diepenbrock
Willem Mengelberg – Gustav Mahler – Alphons Diepenbrock

Uit Diepenbrocks essays blijkt niet alleen een enorme eruditie, maar zij laten tevens zien hoe Diepenbrock dacht over kunst. Kort samengevat, in de woorden van Hendrik Andriessen uit een interview uit 1972: Diepenbrock is een ‘individualist… vol van idealen, die sterk geloofde en inleefde dat er geluk is in de schoonheid voor alle mensen’. Met deze diepgewortelde opvatting sloot Diepenbrock aan bij een discussie die leefde in de Nederlandse kunstwereld in de jaren ’90 van de negentiende eeuw. Kunst moest ten dienste staan van de gemeenschap. Dit streven naar gemeenschapskunst was wat de Negentigers verbond. Zij namen daarin stelling tegen de beweging van de Tachtigers, waar individualisme juist centraal stond. Wat de Negentigers verdeelde, is de nadere omschrijving van het begrip ‘gemeenschap’. Gaat het hier om een sociaal-realistische invulling van de term of moet het veel meer worden gezien als een metafysisch begrip, als iets mystieks waarin het menselijke met het goddelijke wordt verenigd? Diepenbrock schaart zich nadrukkelijk achter de mystici. Essays als ‘Melodie en Gedachte’ (1892) en ‘Schemeringen’ (1893) zijn doortrokken van het geloof dat er ooit een nieuwe kunst, een nieuwe muziek zal komen die louterend werkt; een muziek die het eeuwige tot uitdrukking weet te brengen, en waaruit een mystieke gemeenschapszin spreekt die de mens op een hoger spiritueel plan kan brengen.

Deze opvattingen bleven niet beperkt tot de essays die Diepenbrock schreef, zij kwam ook tot uitdrukking in zijn composities. Heel direct bijvoorbeeld in de ‘Missa die festo’. De uitgave van de partituur alleen al. Deze was door Antoon Der Kinderen voorzien van kleurrijke lithografische versieringen, die een zeer middeleeuws-mystieke sfeer ademen.

Titelblad Kyrie (Missa in die festo), Antoon Der Kinderen
Titelblad Kyrie (Missa in die festo), Antoon Der Kinderen

De muziek van de Missa sloot aan bij de Caeciliaanse beweging, die aan het einde van de negentiende eeuw de kerkmuziek weer gemodelleerd wilde zien naar de 16e-eeuwse componeerstijl van Palestrina. Diepenbrock bracht deze polyfonie samen met moderne muzikale middelen. De zwaar chromatische polyfonie die zo ontstond en de voortdurend veranderende tonaliteit leidde tot een partituur die onmogelijk was voor zelfs de meest ervaren kerkkoren. De Missa kreeg ook geen ‘nihil obstat’, de Wagneriaanse invloeden zouden weleens sensuele gevoelens kunnen oproepen bij de kerkgangers. Daarmee was de weg voor liturgisch gebruik afgesloten. Diepenbrock dacht nog even aan een bewerking van de Missa voor gemengd koor en orkest voor uitvoering in de concertzaal, hoewel hij het idee van een mis in de concertzaal maar absurd vond. In 1916 werd de Missa in die festo toch uitgevoerd in de Catharinakathedraal in Utrecht. Diepenbrock zag geen noodzaak meer om verder te werken aan de concertversie. Naast de Missa in die festo en een groots opgezet Te Deum (1897) voor solistenkwartet, twee gemengde koren en orkest schreef Diepenbrock veel liederen en orkestwerken. In 1900 ging ‘Hymnen an die Nacht’ in premiére, twee liederen voor solostem en orkest op gedichten van Novalis. Met deze compositie werd de reputatie bevestigd van Diepenbrock als de leidende componist van zijn tijd.

In het kader van dit ‘Diepenbrockjaar’ verscheen op 13 januari 2021 een artikel in NRC waarin verschillende dirigenten en musici werd gevraagd hoe het toch komt dat de muziek van Diepenbrock maar heel weinig wordt uitgevoerd. Componist/musicoloog Leo Samama noemt Diepenbrock een ‘gesloten’ Mahler, niet in staat tot extase, en een componist die nooit dat éne beroemde stuk heeft geschreven. Dirigent Antony Hermus: ‘Het lastige is: Diepenbrock is onbekend, op zijn naam verkoop je in moeilijke tijden geen zaal uit. Terwijl elke concertbezoeker die met Diepenbrock wordt geconfronteerd, gelukkig het concert verlaat. Soms zou je mensen tot hun geluk willen dwingen.’ En dirigent Ed Spanjaard: Het lastige van Diepenbrocks muziek is dat bijna elk moment mooi is. Dat geeft soms een wat meanderend gevoel. We maken een mooie wandeling, maar hoe komen we er weer uit?’. Ongrijpbaar en onbegrepen dus. Maar een ontdekkingsreis naar het oeuvre van Alphons Diepenbrock is zeker de moeite waard. En daarvoor hoeft u niet de deur uit, op YouTube is veel van zijn muziek te vinden. Ik wens u veel mooie ontdekkingen toe op uw reis!

Arjan van Baest

>> Lees nog meer muzikale post van het Muziek in de Cathrien team

Links naar YouTube

Hendrik Andriessen in 1972 over zijn ontmoeting met Alphons Diepenbrock

Alphons Diepenbrock, Missa in die festo

Alphons Diepenbrock, Te Deum

Alles van Alphons Diepenbrock op YouTube

www.youtube.com/results?search_query=alphons+diepenbrock